Anayasa Mahkemesi

Anayasa Mahkemesi genel olarak, kanunların, TBMM İçtüzüğünün ve Cumhurbaşkanı kararnamelerinin esas ve şekil bakımından, Anayasa değişikliklerinin ise sadece şekil bakımından uygunluğunu denetlemektedir. Anayasa Mahkemesi anayasa şikâyeti başvurularını karara bağlayarak gerektiğinde Yüce Divan sıfatını kullanmakta olan yüksek mahkemedir.

Yasama organının denetlemesi kuşkusuz ki hukuk devleti ilkesinin en önem taşıyan gereğidir. Bu gereklilik nedeniyle, ülkemizde ilk olarak 1961 Anayasasında kendisine yer edinen Anayasa Mahkemesi, günümüzde de kendisine tevdi edilmiş olan görevleri yerine getirmektedir.

Anayasa Uygunluk Denetimi

Anayasa Mahkemesi tarafından Anayasaya uygunluk denetimine tabi olan işlemler kanunlar, anayasa değişiklikleri, TBMM İçtüzüğü ve Cumhurbaşkanlığı Kararnameleridir.

Kanunların şekil bakımından denetlenmesi, son oylamanın daha önce öngörülmüş olan çoğunluk ile yapılıp yapılmadığı hususlarıyla sınırlıdır. Kanunların şekil olarak denetlenmesi Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin 1/5’i ya da Cumhurbaşkanınca istenebilmektedir. Kanunun yayımlandığı tarihin üzerinden 10 gün geçmesi halinde şekil bozukluğuna dayalı iptal davası açılamamaktadır.

Kanunların esas açısından denetlenmesinde ise Anayasaya aykırı olduğu iddiasıyla Anayasa Mahkemesinde doğrudan iptal davası açma hakkı, Cumhurbaşkanına, Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin 1/5’ini teşkil eden üyelere ve en çok üyeye sahip olan iki siyasi parti gruplarına aittir. Esas açısından iptal davası açılması için belirlenmiş süre 60 gündür.

Anayasanın 148.maddesi çerçevesinde, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin Anayasaya aykırılığı iddiası ile, Anayasa Mahkemesine doğrudan iptal davası açma hakkı yine Cumhurbaşkanına, Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin 1/5’ini teşkil eden üyelere ve en çok üyeye sahip olan iki siyasi parti gruplarına aittir. İptal davası için ön görülmüş süre 60 gündür.

TBMM İçtüzüğünün Anayasaya aykırılığı ile ilgili iptal davası açılması Cumhurbaşkanına, Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin 1/5’ini teşkil eden üyelere ve en çok üyeye sahip olan iki siyasi parti gruplarına aittir. Öngörülen dava açma süresi diğer iptal davalarında olduğu gibi 60 gündür.

Anayasa değişikliğini kapsayan kanunun şekil olarak denetlenmesi, Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin 1/5’i ve Cumhurbaşkanınca istenebilmektedir. Kanunun yayınlanmasından sonra 10 gün geçmesi halinde iptal davası açılamamaktadır.

Anayasa Mahkemesi görevleri ile alakalı suçlardan dolayı;

  • Cumhurbaşkanını,
  • TBMM Başkanını,
  • Bakanlar Kurulunun üyelerini,
  • Anayasa Mahkemesi, Askeri Yüksek İdare Mahkemesi, Askeri Yargıtay, Danıştay ve Yargıtay Başkan ve üyelerini,
  • Başsavcıları,
  • Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurul Başkan ve üyelerini,
  • Cumhuriyet Başsavcı Vekilini,
  • Sayıştay Başkanı ve üyelerini,
  • Jandarma Genel Komutanını,
  • Hava, Deniz ve Kara Kuvvetleri Komutanlarını,
  • Genelkurmay Başkanını yüce divan sıfatı ile yargılayabilmektedir.

Yüce Divanda, Savcılık görevi Cumhuriyet Başsavcısı ya da Cumhuriyet Başsavcı Vekili tarafından üstlenilmektedir.

Siyasi Partilerin Denetlenmesi

Siyasi partilerin mali yönden denetimlerini Anayasa Mahkemesi yapmaktadır. Gerekli şartların mevcut olması durumunda partilerin kapatılması kararı alabilmektedir. Anayasa Mahkemesi tarafından siyasi partilerin mal edinimleri, gider ve gelirlerinin kanuna uygunluğunun tespit edilmesi, bu hususun denetim yolları ve aykırılık durumunda uygulanacak yaptırımlar kanun tarafından gösterilir. Anayasa Mahkemesi, söz konusu denetim görevini icra ederken Sayıştay’dan yardım alır. Mahkemenin denetim sonunda vereceği karar / kararlar kesindir.

Mali denetim dahilinde uygulanabilecek yaptırımlar,

  • Hazine yardımlarından yoksun bırakma,
  • Para cezası,
  • Sorumlular için hapis cezası,
  • Temelli kapatmadır.

TBMM tarafından milletvekilliğinin düşmesine ya da yasama dokunulmazlığının kaldırılmasına karar verilmesi durumlarında, kararın alındığı tarihten itibaren 7 gün içinde ilgili vekil ya da diğer bir vekili kararın mevzuata aykırı olduğu iddiasıyla iptali için Anayasa Mahkemesine başvuru yapabilmektedir. Mahkeme söz konusu talebi 15 gün içerisinde karara bağlamaktadır.

Anayasa Mahkemesi Bireysel Başvurular

Herkes, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki anayasal hak ve özgürlüklerinin kamu gücü ile ihlal edilmiş olduğu iddiası ile ve kanun yollarının tükenmiş olması şartıyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunabilme hakkına sahiptir.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.